Co to jest smog?

Choć utożsamiany głównie z dymem z fabryk i spalinami samochodów, smog jest tak naprawdę znacznie bardziej złożoną mieszaniną związków, mającą swoje źródło także w rolnictwie, ale i sektorze bytowym.

Ze względu na skład chemiczny i okoliczności występowania wyróżniamy 2 rodzaje smogu: londyński i Los Angeles, czyli fotochemiczny.

A jaki jest polski smog? Z czego się składa? I jak się przed nim bronić?

Czym jest smog?

Smog to mieszanina zanieczyszczeń powietrza: m.in. pyłów zawieszonych, tlenków siarki i azotu. Powstaje wtedy, gdy emisja zanieczyszczeń zbiega się w czasie ze sprzyjającymi warunkami atmosferycznymi. Dokładny skład uzależniony jest od okoliczności, w których powstał smog.

W Polsce smog najczęściej obserwujemy w dni chłodne, ponieważ głównym źródłem zanieczyszczeń jest niska emisja (zanieczyszczenia generowane przez domowe piece i kotły grzewcze).

Termin smog jest uniwersalny na całym świecie i wywodzi się z ang. Smog = smoke + fog (czyli dym + mgła).

Co wchodzi w skład smogu?

Skład smogu może być różny, w zależności od źródła zanieczyszczeń i warunków atmosferycznych. Jednak zwykle znajdują się w nim:

• Pyły zawieszone (PM0,1, PM1, PM2,5, PM10) – mikroskopijne cząstki stałe i ciekłe, które unoszą się w powietrzu. Liczba w nazwie oznacza ich średnicę w mikrometrach: im mniejsza, tym głębiej wnikają do płuc, a najdrobniejsze przenikają do krwiobiegu.
• Lotne związki organiczne (LZO): m.in. formaldehyd, benzen, toluen, aceton – związki chemiczne, które łatwo parują w temperaturze pokojowej i trafiają do powietrza. Ich źródłem są spaliny, rozpuszczalniki, farby, kleje, meble z płyt wiórowych i środki czystości.
• Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA): przede wszystkim benzo(a)piren – substancje, które powstają przy niecałkowitym spalaniu węgla, drewna, odpadów i paliw, a następnie osadzają się na pyle. Benzo(a)piren jest wśród nich najgroźniejszy i ma udowodnione działanie rakotwórcze.
• Tlenki azotu: tlenek azotu (NO) i dwutlenek azotu (NO2) – drażniące gazy, które powstają wszędzie tam, gdzie coś spala się w wysokiej temperaturze, głównie w silnikach samochodowych i kotłach.
• Tlenki siarki: przede wszystkim dwutlenek siarki (SO2), w znacznie mniejszym stopniu trójtlenek siarki (SO3) – gryzące gazy o ostrym zapachu, które uwalniają się przy spalaniu paliw zawierających siarkę, takich jak węgiel czy olej opałowy. Odpowiadają m.in. za kwaśne deszcze.
• Metale ciężkie: arsen, kadm, miedź, rtęć, nikiel, ołów – toksyczne pierwiastki, które przenoszą się w powietrzu na cząstkach pyłu. Nie rozkładają się i stopniowo kumulują w organizmie.
• Ozon (O3) – gaz, który wysoko w atmosferze chroni nas przed promieniowaniem UV. Przy powierzchni ziemi powstaje jednak ze spalin pod wpływem słońca i podrażnia drogi oddechowe.

Jakie są rodzaje smogu?

Wyróżniamy dwa rodzaje smogu: londyński i Los Angeles.

• Smog typu londyńskiego nazywamy także smogiem kwaśnym, siarkowym lub zimowym. Jego główne źródła to spalanie węgla, drewna i odpadów w domowych piecach i kotłach, czyli tzw. niska emisja, a w mniejszym stopniu także energetyka i transport. Jego występowaniu sprzyja inwersja temperatur. Dochodzi wówczas do osiadania powietrza i zatrzymania zanieczyszczeń w warstwie sięgającej czasem zaledwie 100–300 metrów nad ziemią. Dlatego największe stężenia smogu londyńskiego obserwujemy wieczorem i w nocy, gdy ziemia się wychładza, a w domach pracują piece.
  
  Smog londyński zawiera dużo pyłów zawieszonych PM2,5 i PM10, dwutlenku siarki, tlenku węgla oraz benzo(a)pirenu i pozostałych WWA.
  
• Smog typu Los Angeles nazywamy także smogiem fotochemicznym, utleniającym lub letnim. Jego główne źródła to spaliny samochodowe oraz opary z przemysłu, stacji paliw, rozpuszczalników i farb, czyli tlenki azotu i lotne związki organiczne. Powstaje wtedy, gdy te zanieczyszczenia reagują ze sobą pod wpływem silnego promieniowania słonecznego, przy temperaturze powyżej 25°C, niskiej wilgotności i braku wiatru. Zawiera dużo ozonu przygruntowego, dwutlenku azotu, aldehydów i azotanów nadtlenoacylowych (PAN), a więc substancji, które nie są emitowane wprost z kominów i rur wydechowych, tylko powstają już w samym powietrzu.
  
  Tutaj również pomaga inwersja temperatur, która zamyka zanieczyszczenia w dolnej warstwie atmosfery i daje im czas na reakcje chemiczne. Rytm dobowy jest jednak odwrotny niż w przypadku smogu londyńskiego: stężenia rosną od rana wraz z porannym szczytem komunikacyjnym, a maksimum osiągają w godzinach popołudniowych, gdy słońce operuje najmocniej.

Jaki smog występuje w Polsce?

W naszym kraju dominuje smog londyński, zawierający sporo pyłu zawieszonego, sadzy, tlenków siarki, tlenków azotu i węgla, a powstający wskutek nieefektywnego spalania paliw (zwłaszcza kiepskiej jakości węgla). Jego występowaniu towarzyszy też wspomniana już wersja temperatur.

Nie znaczy to jednak, że nie spotyka się u nas smogu fotochemicznego, zwanego też kalifornijskim czy Los Angeles. Jego występowanie jest znacznie rzadsze i ogranicza się głównie do dużych aglomeracji miejskich oraz okresu letniego.

W związku jednak z rosnącą ciągle liczbą aut w miastach oraz ocieplaniem się klimatu, epizody smogu kalifornijskiego również zdarzają się w Polsce.

Skąd się bierze smog w Polsce?

Głównym źródłem smogu w Polsce jest tak zwana niska emisja – pyły i gazy wydostające się z kominów domów, kotłowni i lokalnych ciepłowni na wysokości nieprzekraczającej 40 m. Zanieczyszczenia z tak niskich emitorów nie są unoszone wysoko przez wiatr, tylko zostają w warstwie powietrza, którą oddychamy.

W krajowej inwentaryzacji emisji odpowiada jej sektor 1A4 „Inne sektory”, na który składa się przede wszystkim spalanie węgla i biomasy w gospodarstwach domowych. Według danych KOBiZE za 2024 rok sektor ten odpowiada za:

• 84,01% krajowej emisji pyłów PM2,5,
• 64,69% emisji pyłów PM10,
• 92,51% emisji WWA (w tym benzo(a)pirenu),
• 68,43% emisji tlenku węgla,
• 60,75% emisji sadzy (black carbon),
• 44,06% emisji dwutlenku siarki.

Pozostałe źródła pyłów PM2,5 to:

• transport – 4,62%,
• procesy przemysłowe (produkcja cementu, wapna, szkła, metali, stosowanie rozpuszczalników) – 3,52%,
• spalanie paliw w przemyśle i budownictwie – 2,49%,
• rolnictwo – 1,94%,
• odpady (pożary składowisk, budynków i samochodów, spalanie odpadów) – 1,88%,
• przemysły energetyczne (elektrownie, elektrociepłownie, ciepłownie zawodowe) – 0,94%,
• emisja lotna z paliw (wydobycie i transport paliw) – 0,60%.

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku tlenków azotu. Tu głównym źródłem nie są domowe piece, lecz transport, który odpowiada za 35,14% krajowej emisji NOx, przy czym decydującą część stanowi ruch samochodowy. Sektor komunalno-bytowy (1A4 „Inne sektory”) ma w emisji tlenków azotu udział 20,74%, a więc ponad czterokrotnie mniejszy niż w przypadku pyłów PM2,5.

Pozostałe źródła tlenków azotu to:

• przemysły energetyczne (elektrownie, elektrociepłownie, ciepłownie zawodowe) – 18,44%
• rolnictwo (nawożenie gleb i nawozy naturalne) – 14,37%
• spalanie paliw w przemyśle i budownictwie – 7,14%
• procesy przemysłowe (głównie przemysł chemiczny) – 3,18%
• emisja lotna z paliw – 0,66%
• odpady – 0,33%

Więcej o smogu w Polskich miastach przeczytasz w artykule: Lista 30 najbardziej zasmogowanych miast w Polsce

Wpływ smogu na zdrowie – jakie są skutki smogu? 

Niektóre z nich są odczuwalne od razu w postaci różnego rodzaju podrażnień. Inne powstają wskutek długotrwałego oddychania zanieczyszczonym powietrzem, dając o sobie znać „po latach

5 doraźnych skutków smogu

Do najczęściej wymienianych tymczasowych skutków smogu zaliczamy:

1. Podrażnienia nosa i gardła, kaszel, katar

Charakterystyczne drapanie w gardle powodujące konieczność odchrząkiwania. Do tego chrypa, kaszel oraz katar.

2. Częstsze zapalenia zatok i infekcje górnych dróg oddechowych 

Tzw. ostre zapalenie zatok, zwłaszcza u osób mających już na co dzień problemy z przewlekłym zapaleniem zatok. Podrażnione przez smog śluzówki nosa tracą swoją sprężystość, przez co nie mogą skutecznie bronić organizmu przed bakteriami i wirusami w powietrzu. Oprócz zapaleń zatok częściej rozwijają się zapalenia gardła, oskrzeli czy angina.

3. Zaostrzenie objawów astmatycznych i alergicznych

Częstsze ataki astmy czy nasilenie się objawów alergicznych – kaszel, duszności, katar, osłabienie, łzawienie oczu

4. Gorsza kondycja skóry

Obecność smogu sprzyja rozpadowi kolagenu, elastyny i kwasu hialuronowego. Skutkuje to: zaburzeniem bariery lipidowej naskórka, a więc przesuszeniem i słabszą regeneracją skóry, a także utratą jędrności, czyli szybszym powstawaniem zmarszczek.

5 długofalowych skutków ekspozycji na smog

1. Choroby układu naczyniowo-krwionośnego 

Już kilkugodzinna ekspozycja na smog może sprzyjać pojawieniu się arytmii serca. Pyły zawieszone przyczyniają się do powstawania tzw. stresu oksydacyjnego, zwiększając predyspozycje do rozwoju miażdżycy, choroby wieńcowej, zawałów serca czy udarów mózgu

Potwierdzają to lekarze ze Śląskiego Centrum Chorób serca, którzy zauważyli również korelację między epizodami smogowymi, a większą liczbą: zawałów serca, udarów i zatorów płucnych. 

2. Nowotwory układu oddechowego i moczowego – Według naukowców z International Association for the Study of Lung Cancer smog stanowi drugą po paleniu tytoniu przyczynę raka płuca. Oprócz tego długotrwała ekspozycja na smog może prowadzić do rozwoju raka krtani, mózgu, nerek, pierso, oraz krwi 

3. Szkodliwy wpływ na ciążę i noworodki

Średnio o 128 g niższą masę urodzeniową mają maluchy, których mamy będąc w ciąży, były narażone na wdychanie smogu. Obserwuje się również zmniejszoną pojemność płuc, częstsze przypadki astmy i schorzeń układu oddechowego.  O 16 % wzrasta również ryzyko poronienia.

4. Problemy z pamięcią i koncentracją, gorsze wyniki w pracy i nauce – Zdaniem hiszpańskich badaczy, położenie placówek edukacyjnych przy ruchliwych arteriach komunikacyjnych przekłada się na niższy poziom energii i koncentracji dzieci, co odbija się na ich wynikach w nauce

5. Choroby neurodegeneracyjne

Większe ryzyko rozwoju chorób Alzheimera i Parkinsona. Mieszkanie w obszarach zwiększonego stężenia pyłów PM2,5 wpływa na ok. 10 proc większe ryzyko pojawiania się uszkodzeń wskazujących na chorobę Alzheimera.

Więcej o wpływie smogu na zdrowie w artykule: Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie człowieka

Dodatkowo, substancje zawarte w spalinach oleju napędowego mogą wywoływać toksyczne nagromadzenie białka alfa-synukleiny. Podwyższone poziomy tego białka to powszechny objaw u osób z Parkinsonem.

Jak się chronić, gdy jest smog? Poznaj najlepsze sposoby!

Metody na to, jak uniknąć smogu, są różne – w zależności od tego, czy przebywasz na zewnątrz czy w domu. W celu zapewnienia skutecznej ochrony zdrowia swojego i swoich bliskich warto połączyć kilka prostych działań.

Oczyszczacz powietrza Klarta – czyste powietrze w nawet 5 minut!

Nawet najszczelniejsze drzwi i stolarka okienna nie są w stanie całkowicie odizolować powietrza wewnątrz od tego panującego na zewnątrz. Szacuje się, że ok. 30 % smogu z dworu przedostaje się do wnętrz mieszkań i biur.

Najskuteczniejszym sposobem ochrony, oprócz regularnego sprzątania, są oczyszczacze powietrza.

Wyposażone w filtr HEPA, węglowy, a także jonizator plazmowy ION Plasma Air, oczyszczacze powietrza Klarta są w stanie kompleksowo powstrzymywać substancje smogowe.

Dzięki swojej gęstej harmonijkowej budowie, filtr HEPA może zatrzymać do 99,97% najdrobniejszych cząsteczek unoszących się w powietrzu, w tym tlenków metali, wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, np. benzo-a-pirenu, czy startych części klocków i tarcz hamulcowych.

Stanowi również skuteczną barierę dla pyłków roślin, bakterii i wirusów. Jego działanie wsparte jest natomiast obecnością filtra węglowego. Zawierając w środku kilkaset gram węgla aktywnego, posiada bardzo duży potencjał adsoprcyjny, neutralizując wiele nieprzyjemnych i szkodliwych zapachów.

Dzięki imponującej wydajności oczyszczania oraz restrykcyjnemu algorytmowi, który steruje urządzeniami, Klarta Stor 3 może przefiltrować pokój 20 m² w nawet 5 minut!

Monitorowanie jakości powietrza – śledzenie komunikatów i alertów

Dobrą praktyką, zwłaszcza w sezonie grzewczym, jest sprawdzenie jakości powietrza danego dnia przed wyjściem z domu.

Informacje te można znaleźć na stronie internetowej Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska, jak i w aplikacjach przeznaczonych do śledzenia poziomu zanieczyszczeń, np. Airly czy Kanarek.

W przypadku niesprzyjających warunków atmosferycznych na zewnątrz i dużego zanieczyszczenia powietrza, najlepiej zostać danego dnia w domu (jeśli to możliwe), a przynajmniej ograniczyć aktywność fizyczną na dworze.

Maski antysmogowe

Nielubiane przez niektórych maseczki ochronne z filtrem to wciąż jeden z najlepszych sposobów ochrony, gdy za oknem rozciąga się szaro-brunatny krajobraz.

Przy ich wyborze należy przede wszystkim zwrócić uwagę na rodzaj filtrów oraz dopasowanie do twarzy. Ma być szczelna, ale nie powodować też niepotrzebnego ucisku i dyskomfortu podczas oddychania.

Najlepsze z punktu widzenia bezpieczeństwa będą maski z wymiennym filtrem klasy co najmniej N95 lub FFP2.

FAQ

Źródła:

1. Wandas, M. Smog z diesli wpływa na występowanie Parkinsona. Naukowcy wykryli „wiarygodny mechanizm”. Smoglab. 29.05.2020. www.smoglab.pl. Dostęp do strony internetowej: 09.09.2024

2. Wyszkowski i in. Jakość powietrza w Polsce – stan obecny i propozycje działań naprawczych. UN Global Compact Network Poland. Warszawa. 2022. www.ungc.org.pl/ Dostęp do strony internetowej: 

3. Autor nieznany. Smog powiązany z większą liczbą oznak choroby Alzheimera. TVN Meteo. 22.02.2024. www.tvn24.pl. Dostęp do strony internetowej: 09.09.2024

4. Autor nieznany. Smogowy ranking miast – Polski Alarm Smogowy wskazuje liderów zanieczyszczenia, Polski Alarm Smogowy, 03.11.2022. www.polskialarmsmogowy.pl. Dostęp do strony internetowej: 09.09.2024

5. Krajowy bilans emisji SO₂, NOx, CO, NH₃, NMLZO, pyłów, metali ciężkich i TZO za lata 1990–2024. Raport syntetyczny, KOBiZE, Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2026, kobize.pl. Dostęp do strony internetowej: 16.09.2026